Bil TNB: Kain Compang-Camping yang Membebankan Rakyat

Sistem penentuan tarif elektrik Tenaga Nasional Berhad (TNB) terus dipersoalkan kesahihannya apabila Bekas Ahli Parlimen Pandan merangkap penganalisis ekonomi, Rafizi Ramli, secara terang-terangan menggelarkan keadaan semasa sistem bil elektrik negara sebagai 'kain compang-camping' — yakni tampalan demi tampalan yang tidak pernah menyelesaikan masalah asas. Pendedahan ini dibuat dalam program perbahasan dalam talian 'Yang Berhenti Menteri' (YBM) episod ke-64, yang turut mengupas kenaikan tarif elektrik dan polemik berterusan antara kerajaan, TNB, dan pengguna yang semakin teruja.

Kekeliruan awam terhadap bil elektrik bukanlah isu baharu. Namun situasi kini diperburuk dengan perubahan format bil yang melibatkan peralihan daripada mekanisme Imbalance Cost Pass-Through (ICPT) kepada Automatic Fuel Adjustment (AFA) di bawah Tempoh Pengawalseliaan Keempat (RP4) — perubahan yang diuar-uarkan kerajaan sebagai lebih telus, namun masih gagal meredakan kemarahan orang ramai. Dalam konteks ini, suara-suara yang biasanya bungkam terhadap isu teknikal mula lantang bertanya: mengapa kenaikan tarif terus berlaku, dan siapakah yang sebenarnya bertanggungjawab?

Siapa Sebenarnya Yang Menetapkan Harga Elektrik Anda?

Dalam perbahasan tersebut, Rafizi menjelaskan bahawa tarif elektrik bukan ditentukan secara sewenang-wenangnya oleh TNB, sebaliknya ia dirangka dalam kerangka pengawalseliaan yang ditetapkan oleh kerajaan melalui Suruhanjaya Tenaga, Kementerian Ekonomi, serta PETRONAS. TNB hanyalah pengurus operasi yang menguruskan keseluruhan grid Semenanjung Malaysia mengikut mandat yang diberikan oleh akta sedia ada. "Kerajaan yang menetapkan kerangka, bukan TNB pandai-pandai set," tegas Rafizi, sambil menekankan bahawa orang ramai sepatutnya menghala tunjuk jari kepada entiti yang betul apabila mempersoalkan harga elektrik.

Rafizi seterusnya mengupas sejarah transformasi industri elektrik negara — daripada era Lembaga Letrik Negara (LLN) sehinggalah penubusan TNB sebagai entiti korporat pada era 1980-an. Pengkorporatan ini, menurut beliau, memindahkan beban pelaburan infrastruktur dan gaji daripada kunci kira-kira kerajaan ke dalam entiti swasta yang majoriti dimiliki oleh Khazanah Nasional, KWSP, dan PETROS. "Elektrik ini ialah darah kepada pertumbuhan ekonomi," ungkap beliau, menjelaskan mengapa kerajaan tidak boleh melepaskan kawalan penuh ke atas penetapan tarif walaupun TNB diswastakan.

Tampalan di Atas Tampalan: Anatomi Sistem AFA yang Mengelirukan

Inti pati kritikan Rafizi tertumpu kepada bagaimana struktur bil semasa menjadi semakin kompleks tanpa penjelasan yang mencukupi kepada pengguna akhir. Di bawah RP4 yang bermula Julai 2025 hingga Disember 2027, tarif asas ditetapkan pada 45.4 sen per kWj — naik berbanding 39.95 sen pada RP3. Tarif asas ini sudah mengambil kira kos bahan api (arang batu 43%, gas 41%), belanja modal (capex), kos operasi (opex), serta bayaran kepada Pengeluar Kuasa Bebas (IPP). Namun, di luar tarif asas itu, terdapat komponen AFA yang berubah-ubah mengikut turun naik harga bahan api global — menggantikan peranan ICPT yang pernah digunakan sebelum ini dan diselaraskan setiap enam bulan sekali.

“Maksudnya kain compang-camping tu — tampal, tampal, tampal, tampal. Benda tu kalau dah koyak, you ambil tampal kat sini, kat situ pula koyak. And you nak tampal kat situ, you nak pergi ambil mana? You gunting kat sana pula tampal kat sini — yang itu pula koyak.”

Implikasi: Rakyat Bayar, Tapi Tak Faham Apa Yang Dibayar

Persoalan terbesar yang timbul daripada perbincangan ini bukan semata-mata soal kenaikan tarif, tetapi soal ketelusan dan literasi kewangan rakyat terhadap bil utiliti mereka sendiri. Rafizi mengakui bahawa 99 peratus rakyat Malaysia tidak perlu memahami kerangka teknikal tarif secara mendalam — namun perubahan mendadak dalam format bil tanpa komunikasi yang efektif daripada TNB mahupun Kementerian berkaitan telah mencetuskan keresahan yang tidak perlu. "Setiap kali ada isu pasal harga elektrik atau tarif elektrik, kita orang yang kena kacau untuk explain," luah Rafizi, mengkritik ketiadaan mekanisme komunikasi awam yang berkesan daripada pihak TNB dan Kementerian Komunikasi.

Situasi ini menggambarkan jurang besar antara kerangka teknikal yang canggih di peringkat regulasi dengan kefahaman orang awam di peringkat akar umbi. Selagi TNB dan kerajaan tidak melabur dalam pendidikan awam yang sistematik — bukan sekadar kenyataan media yang bersifat reaktif — maka setiap kali berlaku penyesuaian tarif, ia akan terus memercikkan kemarahan yang tidak produktif. Kain yang compang-camping itu bukan sahaja tentang struktur tarif yang bertampal-tampal, tetapi juga tentang kepercayaan awam yang terus-menerus koyak tanpa dijahit semula dengan penjelasan yang jelas, jujur, dan menyeluruh.